बिहारमा BJP–JDU को क्लिन स्वीप : मुस्लिम-यादव (MY) को जातीय समिकरणलाई ठुलो धक्का ?

बिहार चुनावमा विपक्षी गठबन्धनलाई ठूलो अन्तरले पछि पार्दै बीजेपी र जनता दल यूनाइटेड (जेडीयू) ले दबदबामय जीत दर्ज गर्ने तयारीमा छन्। ती दुवै दलले तेजस्वी यादवको राष्ट्रिय जनता दल (आरजेडी) र कांग्रेसलाई १६० भन्दा बढी सिटले हराउने अनुमान गरिएको छ।

यो जीतको प्रमुख आधार अत्यन्त पिछडिएको वर्ग, अन्य पिछडिएको वर्ग, साथै दलित तथा जनजाति समुदायबाट प्राप्त भएको बलियो समर्थन हुनेछ। कम्तीमा दुई एक्जिट पोल 'एक्सिस माय इन्डिया र म्याट्रिज' ले बीजेपी नेतृत्वको राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक गठबन्धन (एनडीए) ले यी मतहरू झण्डै सफाया गर्ने सङ्केत दिएका थिए।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण बिन्दु चाहिँ यादव समुदायको बलियो समर्थन एनडीएतर्फ जानु हो -'परम्परागत रूपमा आरजेडीलाई मत दिने यस समुदायको करिब ६५ प्रतिशत मत यसपालि बीजेपी–जेडीयू गठबन्धनले पाउने अनुमान छ।

यस नाटकीय परिवर्तनको उदाहरण आरजेडी प्रमुख लालु यादवको गढ राघोपुरमा देखिन्छ, जहाँ १९९५ यता सधैं लालु यादव, उनकी पत्नी रबरी देवी वा छोरा तेजस्वी यादवले जीत्दै आएका छन्। अपवाद भने २०१० मा सतीश कुमारले रबरी देवीलाई हराएका थिए।

एक्सिस माय इन्डियाले दिएको अनुमान अनुसार एनडीएलाई दलित (SC) समुदायबाट ४९ प्रतिशत, जनजाति (ST) बाट ५६ प्रतिशत, अत्यन्त पिछडिएको वर्ग (EBC) बाट ५८ प्रतिशत, र दलित/पिछडिएको वर्ग (OBC) बाट ६३ प्रतिशत मत प्राप्त हुने बताएको थियो।

म्याट्रिजले OBC का ५१ प्रतिशत र SC का ४९ प्रतिशत मत एनडीएतर्फ जाने अनुमान गरेको थियो।

दिउँसो २ बजे आएको अग्रता यी भविष्यवाणीसँग मेल खाइरहेको थियो। उदाहरणका लागि, एनडीएले OBC को ६३ प्रतिशत र SC को ७४ प्रतिशत मत पाइरहेको देखियो— जुन निकै आशावादी अनुमानभन्दा पनि बढी थियो।

थप विश्लेषण गर्दा, मुख्यमन्त्री नितीश कुमारको समुदाय कुँर्मी–कोइरीले ६५.७ प्रतिशतले एनडीएलाई मत दिएको देखियो, जबकि विपक्षी गठबन्धनले ३१.९ प्रतिशत मात्र प्राप्त गर्‍यो।

निशाद (मल्लाह) समुदाय— जसको जनसंख्या बिहारमा करिब २.६ प्रतिशत छ र जसलाई विपक्षी गठबन्धनले भीआईपी नेता मुकेश सहनीमार्फत आकर्षित गर्ने प्रयास गरेको थियो— ले समेत त्यो प्रयास अस्वीकार गरेजस्तो देखियो। करिब ६० प्रतिशत मत एनडीएतर्फ गएको अनुमान छ।

उस्तै गरी पासवान समुदायको मत पनि विपक्षी गठबन्धनबाट टाढा गएको देखियो। चिराग पासवानको लोक जनशक्ति पार्टी (एलजेपी) ले उत्तम प्रदर्शन गरिरहेको सन्दर्भमा, यस समुदायका करिब ८२ प्रतिशत मत एनडीएतर्फ गएको देखिन्छ। एलजेपीले ४० सिट चाहेकै भए पनि २८ सिट पाएको थियो र तीमध्ये २२ सिटमा जितको अग्रता थियो।

बीजेपी–जेडीयू गठबन्धनको ठूलो जीतको अर्थ यही हो कि माथि उल्लेखित समुदायहरू मात्र होइन, मुस्लिम मत पनि महत्वपूर्ण रूपमा एनडीएतर्फ गएको देखिन्छ— परम्परागत रूपमा आरजेडीको मतदाता मानिने मुस्लिम समुदाय यसपटक असदुद्दीन ओवैसीको AIMIM समेत प्रतिस्पर्धामा हुँदाहुँदै नितीश कुमार र बीजेपीलाई समर्थन गरेको देखिन्छ। म्याट्रिजले आरजेडीले मुस्लिम समुदायबाट ७८ प्रतिशत मत पाउने अनुमान गरेको थियो।

बिहारको राजनीति सधैं जातीय समीकरणमा आधारित हुनेगर्छ। र २०२३ अक्टोबरमा सार्वजनिक जनगणना सर्वेक्षणले राज्यको ६० प्रतिशतभन्दा बढी जनसंख्या वञ्चित वा पिछडिएका वर्गमा पर्छन् भन्ने देखाएपछि यो समीकरण झन् महत्वपूर्ण बनेको हो। लगभग ८५ प्रतिशत जनसंख्या पिछडिएको वर्ग, अत्यन्त पिछडिएको वर्ग, दलित या जनजाति समुदायका छन्।

विशेष रूपमा, अत्यन्त पिछडिएको वर्ग ३६ प्रतिशत, पिछडिएको वर्ग २७.१ प्रतिशत, दलित १९.७ प्रतिशत, जनजाति १.७ प्रतिशत र सामान्य (उच्च) वर्ग १५.५ प्रतिशत रहेको पाइएको थियो।

यी तथ्यांकको प्रभाव दुवै पक्षका उम्मेदवार छनोटमा स्पष्ट देखिन्थ्यो, जहाँ ‘सख्त जातीय अंकगणित’ को आधारमा टिकट वितरण गरिएको राजनीतिक विश्लेषकहरूले बताएका छन्।

पूर्व–चुनाव विश्लेषणले दुवै पक्षले लगभग समान रूपमा विभिन्न जाति तथा समुदायका उम्मेदवारलाई टिकट दिएको देखायो, यद्यपि महागठबन्धनले यादव समुदायमा आफ्नो पहुँच बढाउनेतर्फ बढी ध्यान दिएको थियो।