आठ दशकमा तेस्रो पटक फुट्यो नेपाली काँग्रेस, सभापतिमा एक्लै 'गगन'

समाजिक सञ्जालका फलोअर्स र चुनावी मतदानमा ठूलो फरक हुन्छ भन्ने कुरा आजको डिजिटल युगमा बारम्बार प्रमाणित भइरहेको छ। 

लाखौं–करोडौं फलोअर्स भएका सेलिब्रेटीहरूले सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भए पनि वास्तविक मतदाताको मन जित्न नसक्दा चुनावमा निराशाजनक नतिजा आउने उदाहरणहरू धेरै छन्। यो प्रवृत्ति भारतमा मात्र होइन, नेपालमा पनि बढ्दो क्रेजसँगै देखिन थालेको छ।

भारतको हालै सम्पन्न बिहार विधानसभा चुनाव २०२५ (नोभेम्बर ६ र ११ मा मतदान) नतिजा नोभेम्बर १४ मा) यसको ज्वलन्त उदाहरण हो। भोजपुरी सुपरस्टार खेसारी लाल यादव (वास्तविक नाम शत्रुघ्न यादव) लाई आरजेडी ले छपरा निर्वाचन क्षेत्रबाट उम्मेदवार बनाएको थियो। उनी भोजपुरी सिनेमाका ठूला स्टार हुन्, सामाजिक सञ्जालमा लाखौं फलोअर्स छन्, युवा पुस्तामा निकै लोकप्रिय छन्। चुनावी प्रचारमा उनको सेलिब्रेटी स्टाटसले धेरै ध्यान तान्यो, तर नतिजा भने उल्टो आयो। बिजेपीकी उम्मेदवार छोटी कुमारीले उनलाई ७,६०० मतान्तरले हराइन्। खेसारीले करिब ७९,२४५ मत पाए, जबकि विजेताले ८६,८४५ मत ल्याइन्। यो मतान्तरले देखाउँछ कि सामाजिक सञ्जालमा ,लाइक, शेयर र फलोले मतमा प्रत्यक्ष रूपान्तरण हुँदैन। मतदाताले विकास, स्थानीय मुद्दा, पार्टी संगठन र व्यक्तिगत सम्पर्कलाई प्राथमिकता दिन्छन्।

यसैगरी, अन्य सेलिब्रेटीहरूको पनि स्थिति उस्तै थियो। भोजपुरी गायक तथा अभिनेता ऋतेश पाण्डेय जन सुराज पार्टीबाट बिहारको रोहतास जिल्लाको करगहर क्षेत्रमा लडे, तर उनी चौथो स्थानमा रहे र ठूलो मतान्तरले पछि परे। अर्कोतर्फ, गायिका मैथिली ठाकुर ले भने बिजेपीको टिकटमा अलिनगरबाट राम्रो प्रदर्शन गरिन् र जित हासिल गरिन्, तर यो पार्टीको बलियो संगठन र स्थानीय प्रभावका कारण बढी थियो, न कि केवल सामाजिक सञ्जाल क्रेजका कारण।

भारतमा यस्ता उदाहरण अझै छन्। महाराष्ट्र विधानसभा चुनाव २०२४ मा बिग बॉस फेम अजाज खान अजाज खानले भरसोभा क्षेत्रबाट लडे। उनको इन्स्टाग्राममा ५.६ मिलियन (५६ लाखभन्दा बढी) फलोअर्स थिए, तर मत भने जम्मा १५५ मात्र आयो नोटाभन्दा पनि कम । यो स्पष्ट प्रमाण हो कि अनलाइन फेम र अफलाइन मतबीच ठूलो खाडल हुन्छ।

नेपालको सन्दर्भमा डिजिटल क्रेज र मतपेटिकाको यथार्थ
नेपालको सन्दर्भमा हेर्दा पनि सामाजिक सञ्जालको क्रेज बढ्दो छ। टिकटक, फेसबुक, इन्स्टाग्राममा राजनीतिक भिडियो, लाइभ, मिम्स र भाइरल कन्टेन्टले युवालाई आकर्षित गर्छ। २०७९ को संघीय तथा प्रदेश चुनावमा सामाजिक सञ्जालको प्रयोग निकै भयो । पार्टीहरूले फेसबुकलाई ५७ प्रतिशत, टिकटकलाई १६ प्रतिशत प्रभावकारी माने। नयाँ पार्टीहरू जस्तै रास्वपा (राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी) ले सामाजिक सञ्जालमार्फत युवा भोट बैंक तान्यो, तर धेरैजसो उम्मेदवारहरूको लागि अनलाइन हाइपले मात्र पर्याप्त भएन। 

नेपालमा २०७८ को जनगणनाअनुसार ६१.९६५ जनसंख्या १५–५९ वर्षको छ, जसमा युवा (१८–४०) वर्ष) को हिस्सा ठूलो छ। २०७९ को स्थानीय चुनावमा करिब ३५ लाख युवा पहिलो पटक मतदाता थिए, र उनीहरूको मतदान दर ७२ प्रतिशत थियो। तर, उमेर समूहअनुसार हेर्दा फरक पर्छः १८–२४ वर्षका युवामा आधा मात्र मतदान गरे, जबकि २६–४० वर्षकाले ९० प्रतिशत सम्म मतदान गरे। 

वृद्धवृद्धा मतदातालाई परम्परागत र वफादारीको भोँट

सामाजिक सञ्जालले मुख्यतः युवा पुस्तालाई प्रभाव पार्छ । टिकटक र फेसबुकमार्फत राजनीतिक सन्देश, मिम्स र भाइरल भिडियोले उनीहरूलाई जागरुक बनाउँछ र मतदानमा प्रेरित गर्छ। तर, वयस्क तथा वृद्धवृद्धा (४० वर्ष माथि) को मतमा यसको प्रभाव कम छ। उनीहरू परम्परागत माध्यम जस्तै रेडियो, टिभी, स्थानीय सभा वा व्यक्तिगत सम्पर्कबाट बढी प्रभावित हुन्छन्। 

अध्ययनहरूले देखाउँछ कि युवा उमेर समूहमा सामाजिक सञ्जालले राजनीतिक जागरण बढाउँछ, तर वृद्धहरूमा यसको पहुँच सीमित छ किनकि इन्टरनेट प्रयोग कम छ र उनीहरू पार्टीको परम्परागत संगठन तथा स्थानीय मुद्दामा बढी निर्भर हुन्छन्। उदाहरणका लागि, वृद्ध मतदाताहरूले सामाजिक सञ्जालको क्रेजलाई ुक्षणिकु ठान्छन् र आफ्नो मत स्थानीय विकास वा पार्टी वफादारीमा आधारित राख्छन्।

सामाजिक सञ्जाल आजको राजनीतिको सबैभन्दा चम्किलो र प्रभावशाली माध्यम बनेको छ । फेसबुक, टिकटक, युट्युब र इन्स्टाग्राममा देखिने लाइक, सेयर, कमेन्ट र फलोअर्सले कुनै उम्मेदवारलाई अत्यन्त लोकप्रिय, शक्तिशाली र जित सुनिश्चित जस्तो देखाइदिन्छ । तर पछिल्ला चुनावी अनुभव—भारतदेखि नेपालसम्मले बारम्बार एउटै सन्देश दिइरहेका छन् ः सामाजिक सञ्जालको लोकप्रियता र वास्तविक चुनावी मतबीच गहिरो खाडल छ ।

यसको मूल कारण सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ता र वास्तविक मतदाताबीचको संरचनात्मक फरक हो । सामाजिक सञ्जालमा सक्रिय जनसंख्या र मतपेटिकामा निर्णायक भूमिका खेल्ने मतदाता एउटै हुँदैनन् । यही तथ्यलाई नेपालका सन्दर्भमा बुझ्नु झनै आवश्यक छ ।

नेपालको निर्वाचन प्रणालीमा मतदाताको उमेर संरचना निर्णायक तत्व हो । युवा मतदाता (१८–३५ वर्ष) सामाजिक सञ्जालमा अत्यन्त सक्रिय छन् । उनीहरू नयाँ विचार, परिवर्तनको भाष्य, आकर्षक प्रस्तुति र डिजिटल अभियानबाट छिटो प्रभावित हुन्छन् । सामाजिक सञ्जालले वास्तवमै यो समूहको ध्यान तान्न सक्छ ।

तर चुनाव जित्ने गणित यही समूहमा सीमित छैन । नेपालमा ३५ वर्ष माथिका व्यस्क र ५५ वर्ष माथिका वृद्ध मतदाता अझै पनि ठूलो संख्यामा छन्, जसको मतदान सहभागिता तुलनात्मक रूपमा स्थिर र नियमित हुन्छ । यही समूह सामाजिक सञ्जालको क्रेजभन्दा धेरै हदसम्म बाहिर छ ।

वृद्ध तथा धेरैजसो व्यस्क मतदाताका लागि फेसबुक फलोअर्स, टिकटक ट्रेन्ड वा युट्युब भ्यु कुनै निर्णयकारी तत्व होइनन् । उनीहरू उम्मेदवारको
विगतको काम, व्यक्तिगत पहुँच, स्थानीय मुद्दाप्रतिको बुझाइ, पार्टी निष्ठा, सामाजिक र पारिवारिक सम्बन्धका आधारमा मतदान निर्णय गर्छन् । त्यसैले सामाजिक सञ्जालको फलोअर्सले उनीहरूको मत व्यवहारमा खासै प्रभाव पार्दैन ।

नेपालका चुनावी अनुभवः सामाजिक सञ्जाल जित, मतपेटिका हार

नेपालका विगतका चुनावमा सामाजिक सञ्जालमा अत्यन्त चर्चित भए पनि अपेक्षित परिणाम ल्याउन नसकेका उम्मेदवारका उदाहरणहरू प्रशस्त छन् । कतिपय स्वतन्त्र उम्मेदवार वा नयाँ अनुहारहरू अनलाइन ट्रेन्ड बने, तर ग्रामीण क्षेत्र, वृद्ध मतदाता र परम्परागत मतदाता समूहमा प्रभाव जमाउन नसक्दा पराजित भए । यसको अर्थ सामाजिक सञ्जाल निरर्थक हो भन्ने होइन, तर एकपक्षीय निर्भरता आत्मघाती हुन सक्छ भन्ने हो । 

अपवादका उदाहरणमा सामाजिक सञ्जाल र भू–राजनीतिक यथार्थको सन्तुलन

काठमाडौं महानगरपालिकाका मेयर बालेन्द्र शाह (बालेन) र धरान उपमहानगरपालिकाका मेयर हर्क साम्पाङ सामाजिक सञ्जाल प्रयोगका सफल उदाहरणका रूपमा उल्लेख गरिन्छन् । उनीहरूको जित केवल सामाजिक सञ्जालको फलोअर्सका कारण भएको थिएन । 
उनीहरूले सामाजिक सञ्जालमार्फत युवा मतदातालाई जोड्ने काम गरे, सडक, टोल र घरदैलो अभियानलाई समान महत्व दिए, स्थानीय समस्यालाई केन्द्रमा राखे, व्यस्क र वृद्ध मतदातासँग प्रत्यक्ष संवाद कायम राखे, यही कारण डिजिटल लोकप्रियता वास्तविक मतमा रूपान्तरण हुन सक्यो ।

सामाजिक सञ्जाल साधन हो, निर्णायक होइन

सामाजिक सञ्जाल मूलतः युवा लक्षित राजनीतिक औजार हो । यसले माहोल बनाउँछ, बहस सिर्जना गर्छ र एजेन्डा स्थापित गर्छ । तर चुनावी नतिजा अझै पनि मतदाताको उमेर, सहभागिता, स्थानीय सामाजिक संरचना र विश्वासको राजनीतिले निर्धारण गर्छ ।

भारतको बिहार चुनावमा खेसारी लाल यादव र अ‍ैयाज खानजस्ता सेलेब्रेटी उम्मेदवारको पराजय र नेपालको आफ्नै चुनावी अभ्यासले एउटै यथार्थ देखाउँछ, लाइक र फलोअर्सले लोकप्रियता देखाउँछन्, मतपेटिकाले सत्ता दिन्छ ।

सामाजिक सञ्जालको क्रेज चम्किलो हुन्छ, तर मतदानको निर्णय गहिरो र मौन हुन्छ । युवा पुस्तालाई सामाजिक सञ्जालले तान्न सक्छ, तर व्यस्क र वृद्ध मतदाताको मत फलोअर्सले होइन, भरोसा र अनुभवले तय हुन्छ ।

त्यसैले राजनीतिक दल र उम्मेदवारले सामाजिक सञ्जाललाई चुनाव जित्ने अन्तिम आधार होइन, जनतासँग जोडिने एउटा माध्यमका रूपमा मात्र बुझ्न सकेमा मात्र डिजिटल राजनीति र लोकतन्त्रबीच सन्तुलन कायम हुन सक्छ ।

नेपालमा पनि केही नयाँ अनुहारहरूले फेसबुक–टिकटकमा लाखौं भ्यूज पाए, तर मतदान केन्द्रमा उनीहरूको प्रभाव सीमित देखियो। जस्तै, २०७९ को चुनावमा रवि लामिछाने (रास्वपाका संस्थापक) ले सामाजिक सञ्जालमा ठूलो फ्यान फलोइङ (टिभी प्रेजेन्टरका रूपमा) बाट युवालाई आकर्षित गरे र चितवनबाट जिते, तर यो उनको अनलाइन क्रेजसँगै स्थानीय मुद्दा र पार्टीको नयाँ छविका कारण थियो। 

अर्को उदाहरण बालेन शाह (काठमाडौंका मेयर), जसले फेसबुक र इन्स्टाग्राममा भाइरल भएर युवा मत ताने र जिते, तर उनको जितमा सामाजिक सञ्जाल मात्र नभई स्थानीय मुद्दा जस्तै फोहोर व्यवस्थापनको भूमिका ठूलो थियो। तर, सबैमा सफल भएन ,जस्तै, स्वतन्त्र उम्मेदवार श्रीराम गुरुङले काठमाडौं ५ बाट लडे र फेसबुकमा ५ हजार बढी डलर प्रचारमै खर्च गरे (नेपालमा सबैभन्दा बढी), तर जित्न सकेनन् किनकि अनलाइन विज्ञापनले युवा मात्र तान्यो, वृद्ध मतदाताको समर्थन पाएन।

यसैगरी, 'No Not Again' क्याम्पेनले सामाजिक सञ्जालमा veteran नेताहरूविरुद्ध युवालाई एकजुट बनायो, जसले केही क्षेत्रमा प्रभाव पारे तर समग्रमा वृद्ध मतदाताको परम्परागत समर्थनले पुराना पार्टीहरूलाई फाइदा पुर्यायो। मतदाताले स्थानीय मुद्दा (जस्तै बेरोजगारी, स्वास्थ्य, शिक्षा, सडक, बिजुली), पार्टीको संगठन, उम्मेदवारको व्यक्तिगत छवि र समुदायसँगको सम्बन्धलाई बढी महत्व दिन्छन्। सामाजिक सञ्जालमा 'ट्रोल', 'भाइरल' र 'फ्यान फलोइङ' ले क्षणिक ध्यान दिन्छ, तर मतदान भने दीर्घकालीन विश्वास र वास्तविक काममा आधारित हुन्छ।

अन्त्यमा, सामाजिक सञ्जाल शक्तिशाली माध्यम हो, यसले जानकारी फैलाउँछ, बहस चलाउँछ र युवालाई राजनीतिमा जोड्छ। तर चुनाव जित्नका लागि यो एक्लै पर्याप्त छैन। फलोअर्स धेरै भए पनि मतदाताको मन जित्न स्थानीय स्तरमा काम, नीति र विश्वसनीयता चाहिन्छ। नेपालमा पनि उमेरले ठूलो प्रभाव पार्छः युवालाई अनलाइन क्रेजले मत तान्न सक्छ, तर वृद्धहरूको मतमा यसको प्रभाव न्यून छ। भारतको बिहार चुनावले यो पाठ दिएको छ की सेलिब्रेटी क्रेज मतमा बदलिँदैन, जबसम्म त्यो क्रेज वास्तविक सेवा र सम्पर्कमा बदलिँदैन। नेपालमा पनि यो क्रेजलाई सही ढंगले प्रयोग गर्दा मात्र राजनीतिक परिवर्तन सम्भव छ, अन्यथा यो केवल ुभ्यूजु मा सीमित रहन्छ।

(विभिन्न समाचार, सँचार माध्यम, तथ्याँकबाट खोजसहितको आलेख)